Phương pháp đặt câu hỏi Socrates

Sáu nhóm câu hỏi giúp làm rõ một ý kiến, kiểm tra căn cứ và nhìn vấn đề từ nhiều phía.

Đặt câu hỏi Socrates là cách đối thoại để người học tự xem xét điều mình nghĩ: ý đó nghĩa là gì, dựa trên căn cứ nào, và có thể nhìn theo cách khác không. Mục tiêu là hiểu sâu hơn, không phải hỏi dồn hay tìm cách bắt lỗi.

Giả sử có ý kiến: “Học nhóm hiệu quả hơn tự học.” Có thể lần lượt hỏi:

1. Làm rõ ý: “Hiệu quả” ở đây nghĩa là nhớ lâu, hiểu bài hay làm bài nhanh hơn?
2. Tìm giả định: Ý kiến này có đang cho rằng mọi thành viên đều chuẩn bị bài và tham gia tích cực không?
3. Kiểm tra lý do, bằng chứng: Có trải nghiệm, kết quả học tập hay dữ liệu nào ủng hộ điều đó?
4. Xem góc nhìn khác: Người cần yên tĩnh hoặc học theo tốc độ riêng sẽ nghĩ gì?
5. Xét hệ quả: Nếu luôn học nhóm, điều gì có thể tốt lên hoặc kém đi?
6. Xem lại câu hỏi: Ta đang tìm cách học tốt nhất cho mọi người, hay cho một môn học và một người cụ thể?

Cách dùng

Chọn một ý kiến cụ thể, hỏi từng câu một, lắng nghe câu trả lời rồi hỏi tiếp dựa trên điều vừa nghe. Không cần dùng đủ sáu nhóm mỗi lần. Hãy giữ giọng tò mò, sẵn sàng xem xét cả ý kiến của mình; nếu người đối thoại thấy bị tra khảo, hãy dừng hoặc đổi cách hỏi.

Sáu nhóm trên thường được dùng trong hướng dẫn tư duy phản biện của Richard Paul và Linda Elder: làm rõ, tìm giả định, kiểm tra căn cứ, xem góc nhìn, xét hệ quả và xem lại chính câu hỏi.